Vinyl jargon: verzamel vaktaal uit de platenwereld

Heb je een platencollectie of ben je beginnende verzamelaar van vinyl? En kom je wel eens op een platenbeurs of neus je online wel eens naar een tweedehands single? Hoe je het ook wendt of keert, je wordt geconfronteerd met specifieke begrippen die je alleen maar tegenkomt in de wereld van de platenverzamelaar. Het zogenaamde ‘vinyl jargon’. In dit artikel heb ik de meest voorkomende vaktermen uit de platenwereld op een rijtje gezet.

Platenverzamelaar vaktaal

Bijzondere afkortingen, specifiek terminologie, begrippen als ’12 inch’, ‘bootleg’, ‘punch hole’, custom sleeve’, ‘near mint’, ‘white label’ of ‘original pressing’. Wat betekenen deze termen nu eigenlijk? Bepaalde begrippen waren me wel bekend, maar er was er ook een aantal waar ik echt nog nooit van had gehoord. Zo was de term ‘cut out’ mij volledig onbekend. Ik noemde dit zelf gewoon ‘inkeping’. Ik heb me nooit gerealiseerd dat er ook een echte vakterm voor bestond. Handig om al deze termen te weten als je weer eens platenbeurs bezoekt of online op ‘jacht’ gaat naar die ene elpee die je altijd al wilde hebben. En dat je niet opeens met een reissue naar huis gaat, terwijl je in de veronderstelling was een heel bijzonder near mint album op de kop te hebben getikt!

Vinyl Jargon

Jargon tabel

In onderstaande tabel heb ik de termen en begrippen opgenomen. Al het vinyl jargon staat op alfabetische volgorde en je kunt ze ook vinden door een bepaalde term in het zoekveld in te typen.

TermBetekenis
7"Een 7-inch plaat telt 7 inch in diameter, de standaard voor een 45 toeren single. Zie ook 45 toeren en single.
10" Een 10-inch wordt ook wel mini-lp genoemd. Dit is een plaat met een diameter van 10 inches.
12" Een 12-inch is een plaat met een diameter van 12 inch en is net zo groot als een elpee. Een 12 inch wordt op 45 toeren afgespeeld.
33 toerenDit is de afspeelsnelheid van een plaat. Om precies te zijn 33⅓ toeren per minuut . Deze plaat heeft een diameter van 30 cm (12 inch)
45 toeren Dit is de afspeelsnelheid van een plaat, namelijk 45 toeren per minuut.
78 toerenDit is de afspeelsnelheid van een plaat, namelijk 78 toeren per minuut.
ArtworkDe artistieke vormgeving van een platenhoes.
BootlegEen bootleg is een illegaal uitgebrachte plaat. Er zijn er vaak niet veel van geproduceerd. Zeldzaam dus! En dat betekent dat bootleg platen interessant verzamelmateriaal is.
CatalogusnummerDe catalogusnummer is een nummer dat de platenmaatschappij de plaat meegeeft. Met dit catalogusnummer kun je vaak zien of de plaat een origineel of een heruitgave is. In de meest gevallen vind je dit nummer op de plaathoes, soms op de achterzijde en op de rug. Ook vind je het terug op het ronde etiket op de plaat (het label) en is het vaak gekrast in de uitloopgroeven van de plaat. De catlogusnummers is soms hetzelfde als de matixcode, maar dat is niet altijd het geval. De catalogusnummers op plaat en op de hoes moeten met elkaar overeenkomen.
Custom SleeveEen 'sleeve' is een platenhoes. In dit geval gaat het om een bijzondere platenhoes die hoort bij een speciale uitgave. Interessant verzamelmateriaal.
Cut cornerEen cut corner is een afgeknipte hoek van de hoes van het album. Dit werd net zoals bij een cut out of punch hole expres gedaan door de producent. Zie cut out.
Cut outEen cut out is een inkeping in de hoes van het album. Zo'n cut out werd bewust aangebracht door de platenproducent. Platen werden vaak in consignatie aan de platenzaak gegeven. Werden ze niet verkocht, dan stuurde de platenwinkel ze weer terug naar de producent of distributeur. Deze maakte vervolgens een inkeping of cut out in de hoes en verkocht ze voor een laag bedrag terug aan de platenzaak. Wel met de de deal dat deze ze niet meer kon terugsturen. De cut out diende dus als herkenning van dergelijke 'goedkope' platen.
Eerste persingDe eerste persing is onder verzamelaars het meeste waard. De oplage is meestal beperkt. Je kunt de persing achterhalen door het matrixnummer te bestuderen.
EPEP staat voor Extended Play. Dit is een plaat met 2 of 3 en maximaal 4 nummers. Meestal bedraagt de speelduur 15 tot 35 minuten.
ExcellentExcellent (EX): Het vinyl ziet er bijna perfect uit en is in goede staat. Toch kan het zijn dat de plaat kleine onvolmaaktheden bevat zoals kleine krasjes of slijtageplekken op de hoes. De kwaliteit van het geluid van de plaat is echter onaangetast. Zie ook grading.
FairFair (F): De kwaliteit van het vinyl en de hoes is slecht tot zeer slecht is. Vaak is een dergelijke plaat gebarsten, kromgetrokken en niet langer goed afspeelbaar. Ook de hoes is beschadigd. Zie ook grading.
FlipsideDe B-kant van een single.
GoodGood (G): Een elpee in deze staat kan worden afgespeeld zonder over te slaan. Maar je hoort ruis en krassen. Matige kwaliteit dus. Vaak is het label beschadigd en verkeert de hoes in slechte staat. Zie ook grading.
Good PlusGood Plus (G+): De plaat is duidelijk gespeeld, flets en grijsgedraaid met diepe krassen die de geluidskwaliteit niet ten goede komen. De plaat speelt nog steeds zonder over te slaan, maar de kwaliteit is matig. Het label kan duidelijk beschadigingen vertonen. De hoes is beschadigd en vertoont slijtageplekken of scheurtjes. Zie ook grading.
GradingMet grading wordt de beoordeling van de kwaliteit van tweedehands platen bedoeld. Die grading loopt van Mint (M, perfecte staat) via Near Mint (NM), Very Good+ (VG+), Very Good (VG) en Good (G) uiteindelijk naar Fair (F) en Poor (P). Ook zijn er allerlei gradaties, zoals Mint Minus (M-). Alles beneden VG moet je niet willen verzamelen of je moet er een fruitschaal van willen maken!
ImportEen import is een plaat die geperst is buiten het land van herkomst . Een import kan afwijken van het origineel en dit is dus interessant voor verzamelaars
LabelHet ronde etiket in het midden van de plaat.
Limited editionDit is een beperkte uitgave van een plaat. Het is een exlusieve uitgave van een plaat, bijvoorbeeld met een bijzondere hoes of geperst op colored vinyl. Een limited edition is gewild onder verzamelaars. Zie ook special edition.
LPLP is een afkorting van LangspeelPlaat, ook wel elpee genoemd.
MatrixnummerOp de run-out groove (de uitloopgroef) van een plaat staat bijna altijd een alfanumerieke code. Deze code wordt het matrixnummer, of serienummer, genoemd. Deze code geeft informatie over de exacte versie van het album, zoals gegevens over de persing en over de gebruikte masters en matrijzen. De catalogusnummers hebben vaak een overeenkomst met de matrixnummers. Sommige albums zijn verschenen in verschillende versies. Een mono en stereo versie, een eerste persing, tweede persing, enzovoorts.
MaxisingleEen maxisingle (ook wel 12-inch) genoemd, is een single met in totaal meer dan 4 nummers. Een maxisingle werd meestal afgespeeld op 45 toeren.
Mini lpZie 10"
MintMint (M): Dit album of single is in perfecte staat. 'Zo goed als nieuw'. Het vinyl en de hoes is in nieuwstaat en de plaat heeft nog nooit op de draaitafel gelegen. Vaak is de hoes nog verzegeld. Het beste van het beste! Zie ook grading.
Mint Minus Mint Minus (M-): Het vinyl heeft minimale slijtagesporen. Deze hebben absoluut geen invloed op de geluidskwaliteit. Ook de hoes ziet er nog pico bello uit. Zie ook grading.
Near MintNear Mint (NM):  Het vinyl is bijna in perfecte staat en ook de hoes ziet er schitterend uit. Vind je een NM plaat voor weinig..... Ik zou zeggen 'kopen'! Zie ook grading.
Original pressingEen original pressing is de eerste druk van een plaat, vergelijkbaar aan de eerste druk van een boek. Er gaan stemmen op dat platen uit de eerste persing het beste klinken en de beste audio hebben omdat de persplaten in de fabriek dan voor het eerst gebruikt worden.
Pocket discConcurrent van de pocket record. Zeldzaam en zeer interessant voor de platenverzamelaar. Lees meer.
Pocket recordEen flexibele 45 toeren plaat die gemakkelijk mee te nemen was. Innovatief, maar nooit succesvol geweest. Zeldzaam en zeer interessant voor de platenverzamelaar. Lees meer.
PoorPoor (P): Dit wil zeggen dat de kwaliteit van het vinyl en de hoes uiterst belabberd is. Gratis zou je dergelijk vinyl nog niet willen hebben! In ieder geval niet om af te spelen. Misschien kun je deze platen nog recyclen en er iets moois van maken. Zie ook grading.
Punch holeEen punch hole is een gat in de hoes van het album. Dit werd net zoals bij een cut out of cut corner expres aangebracht door de producent. Zie cut out.
ReissueOpnieuw uitgebrachte platen. Heruitgaven van oude platen. Deze nieuw geperste versies van oude platen zijn voor de verzamelaar niet veel waard.
Revolutions per minuteDit zijn de revolutions per minute. De afspeelsnelheid dus! In het Nederlands spreekt met over toeren. Vinyl platen kunnen op 3 snelheden worden afgespeeld, te weten op 78 toeren, op 45 toeren en op 33⅓ toeren.
RingwearRingwear is slijtage van de album hoes. De ronde lijnen van de elpee of single komen door de hoes heen. Bekijk de hoes van de single van Liesbeth List. Je ziet de ronde zwarte lijnen van de single door de hoes heen.
Ringwear
Bron afbeelding: Oh Vinyls 1664 via Flickr
Run-out grooveDe run-out groove is het gebied aan het einde van de plaat waar de groef naar het label toeloopt. In het Nederlands wordt dit de uitloopgroef genoemd.
SealedDit is een plaat die nog nooit uit de verpakking is gehaald, nog in de originele verpakking zit en met het cellofaan er nog omheen.
Seam splitSeam split is slijtage van de album hoes. Hierbij zijn de naden van de hoes gaan splijten.
SerienummerDe teem serienummer heeft dezelfde betekenis als matrixnummer. Ook wordt wel de term stamper nummer gebruikt.
SingleEen single is een vinylplaat met aan iedere kant 1 nummer. Zie ook 45 toeren en 7".
Special editionEen special edition is het zelfde als een limited edition. Vaak worden de termen special edition, limited edition, deluxe edition en collector's edition bedoeld om hetzelfde aan te geven. Namelijk een exclusieve uitgave van een plaat. Dit is bedacht uit marketing overwegingen. Een bijzondere uitgave trekt nu eenmaal meer kopers!
ToerenToeren gaat over de afspeelsnelheid per minuut. Hiermee wordt het aantal toeren dat de plaat per minuut maakt. In het Engels spreekt men van revolutions per minute (RPM) Vinyl platen kunnen op 3 snelheden worden afgespeeld, te weten op 78 toeren, op 45 toeren en op 33⅓ toeren.
Very GoodVery Good (VG): Het vinyl is in goede staat, maar heeft wel zichtbare krasjes die ruis of gekraak kunnen laten horen, maar niet hinderlijk zijn bij het afspelen. Het label of de hoes kunnen kleine scheurtjes, plakbandrestjes, een stickertje of iets dergelijks bevatten, maar ziet er nog wel mooi uit. Zie ook grading.
Very Good Minus Very Good Minus (VG-): Je hoort en ziet duidelijk slijtage. De hoes is aangetast en je hoort wat ruis of gekraak bij het afspelen. Zie ook grading.
Very Good PlusVery Good Plus (VG+): Het vinyl is in zeer goede staat. De plaat vertoont sporen van gebruik en heeft soms kleine krasjes, maar met minimaal effect op de kwaliteit van het geluid. Deze platen zijn ooit gedraaid, maar goed onderhouden. Bij hoezen zijn er sporen van slijtage zichtbaar, zoals een plekje van een sticker of cut out in de hoes, maar de hoes verkeert wel in goede staat. Zie ook grading.
WarpingHiermee wordt vinyl bedoeld dat kromgetrokken is. Niet kopen... Is waardeloos! Op onderstaande video zie je hoe je een kromme plat toch nog kunt rechttrekken.

WeavesWeaves is niet goed. Zo'n plaat moet je niet kopen. Het gaatje zit niet in het midden en de muziek klinkt vals.
White labelWhite label-platen werden in een witte hoes naar dj’s gestuurd om het album of single te promoten. Als de single goed werd ontvangen, had de dj een exclusief product in handen. Dergelijke platen zijn in kleine oplage geproduceerd en daarom vrij zeldzaam. White label vinyl is gewild onder de verzamelaars.

Aanvullingen voor dit vinyl jargon

Ik heb niet de illusie dat bovenstaande vinyl jargon lijst volledig is. Ik ben niet perfect en het kan best zijn dat ik de term niet goed omschreven heb (mea culpa). Ook zijn natuurlijk altijd meer begrippen die hier aan toegevoegd kunnen worden. Heb je opmerkingen, aanvullingen of is er vinyl vaktaal waarvan je de betekenis graag zou willen weten? Stuur me een mailtje en ik probeer het uit te zoeken en zal de lijst verder aanvullen.

Bronnen: 3 voor 12, AlibrisEilGotta Groove Records, Vinyl Records

Een reactie plaatsen